Υπάρχουν τόποι που τους επισκεπτόμαστε. Και υπάρχουν τόποι που, με έναν τρόπο σχεδόν ανεξήγητο, μας επισκέπτονται εκείνοι. Μπαίνουν μέσα μας, ριζώνουν στη μνήμη και, ακόμη κι όταν φύγουμε, συνεχίζουν να κατοικούν στις λέξεις, στις εικόνες, στις σιωπές μας. Για μένα, η Τήνος είναι ένας τέτοιος τόπος. Ένας τόπος γεμάτος μνήμη. Μια μνήμη που δεν κατοικεί μόνο στα μνημεία, στα αρχεία και στα βιβλία. Κατοικεί κυρίως στους ανθρώπους. Στις φωνές τους. Στις οικογενειακές ιστορίες που περνούν από γενιά σε γενιά. Στα μονοπάτια που περπατήθηκαν ξανά και ξανά. Στα σπίτια που κράτησαν μέσα στους τοίχους τους χαρές, απώλειες, αγωνίες, έρωτες και αποχωρισμούς. Σε όσα θυμούνται οι άνθρωποι, αλλά και σε όσα, για χρόνια, έμειναν ανείπωτα. Γιατί η μνήμη δεν είναι μόνο αυτό που γράφτηκε. Είναι και αυτό που ψιθυρίστηκε. Αυτό που κρύφτηκε. Αυτό που δεν πρόλαβε να γίνει ιστορία.

Η Τήνος είναι, όμως, και Τέχνη. Είναι δημιουργία. Και αυτή τη δημιουργία ήρθαν να φωτίσουν, να ανασύρουν και να μετατρέψουν σε λόγο οι εμπνεύστριες και συγγραφείς Καλλιόπη Αναστασάκη και Καλλιόπη Πασιά, μέσα από το τριήμερο «Ημέρες Ιστοριών Τήνου». Θέλω, όμως, να κάνω μια ιδιαίτερη αναφορά στην Καλλιόπη Αναστασάκη, την εμπνεύστρια αυτού του θεσμού, που είχε την ιδέα να ανοίξει έναν χώρο όπου οι προσωπικές ιστορίες των ανθρώπων της Τήνου θα μπορούσαν να βγουν από τη σιωπή και να συναντήσουν τη συλλογική μνήμη. Μια ιδέα, όσο όμορφη κι αν είναι, χρειάζεται ανθρώπους που θα πιστέψουν σε αυτήν και θα δουλέψουν για να πάρει σάρκα και οστά. Η Καλλιόπη Αναστασάκη ανέλαβε αυτό το δύσκολο έργο και έφερε εις πέρας την οργάνωση της πρώτης αυτής διοργάνωσης με επιμονή, αγάπη και αφοσίωση. Πίσω από τις «Ημέρες Ιστοριών Τήνου» δεν βρίσκεται μόνο μια καλή ιδέα, αλλά αμέτρητες ώρες προετοιμασίας, συντονισμού, επικοινωνίας και προσωπικής φροντίδας, ώστε αυτό το πρώτο βήμα να γίνει πραγματικότητα. Και ίσως αυτό να είναι το πιο σημαντικό: ότι κάποιοι άνθρωποι δεν αρκούνται στο να ονειρεύονται έναν θεσμό. Αποφασίζουν να τον δημιουργήσουν. Να του δώσουν χώρο, χρόνο και φωνή. Η Καλλιόπη Αναστασάκη έκανε ακριβώς αυτό.

Την ευχαριστώ, λοιπόν, ιδιαίτερα για την έμπνευση, αλλά και για την πράξη. Γιατί οι «Ημέρες Ιστοριών Τήνου» δεν έμειναν μια ιδέα στο χαρτί. Έγιναν συνάντηση ανθρώπων, μνήμης και πολιτισμού. Και εύχομαι αυτή η πρώτη διοργάνωση να είναι μόνο η αρχή ενός θεσμού που θα μεγαλώνει, θα εμπλουτίζεται και θα αφήνει κάθε χρόνο το δικό του αποτύπωμα στη μνήμη της Τήνου. Η Καλλιόπη Πασιά είναι, παράλληλα, υπεύθυνη των εκδόσεων ΤΡΙ.ΕΝΑ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, που εδρεύουν στη Θεσσαλονίκη. Έχω την τύχη και τη χαρά να βρίσκομαι κι εγώ κάτω από την εκδοτική τους ομπρέλα, έναν χώρο όπου οι ιστορίες δεν αντιμετωπίζονται ως απλές λέξεις στο χαρτί, αλλά ως ζωντανά ίχνη ανθρώπων και εποχών. Γιατί κι εγώ, στη συλλογή μου «Η Ραφή της Μνήμης», ακολουθώ το νήμα των γυναικείων ζωών. Των γυναικών που έζησαν κάτω από το βάρος μιας πατριαρχικής κοινωνίας, όπου η γυναίκα μπορούσε να αντιμετωπίζεται ως ιδιοκτησία του άντρα της. Της γυναίκας-θύματος των γυναικοκτονιών, της προσφύγισσας, της γυναίκας που φυλακίστηκε ή εξορίστηκε για τις πεποιθήσεις της, για το δικαίωμά της να σκέφτεται και να μιλά ελεύθερα. Της μάνας που θρηνεί το παιδί της στα Τέμπη. Και, τέλος, εκείνης της γυναίκας που εξεγείρεται. Της κάθε κόρης που κάποια στιγμή υψώνει τη φωνή της και λέει: Ως εδώ. Γιατί κάθε τέτοια φωνή δεν τελειώνει εκεί όπου ακούγεται. Γίνεται σπόρος. Πέφτει στη γη της επόμενης γενιάς και περιμένει τη στιγμή που θα βλαστήσει. Σήμερα, λοιπόν, στρέφουμε το βλέμμα στις γυναίκες της Τήνου. Στις γυναίκες που έζησαν, αγάπησαν, άντεξαν, σώπασαν, αντιστάθηκαν. Στις γυναίκες που κράτησαν σπίτια, οικογένειες, μυστικά και ιστορίες. Στις γυναίκες που ίσως δεν πέρασαν ποτέ στις σελίδες των επίσημων βιβλίων, όμως έγραψαν με τη ζωή τους τη δική τους ιστορία.

Ας τις ακούσουμε. Ας σκύψουμε πάνω από τις προσωπικές τους αφηγήσεις, πάνω από εκείνες τις μικρές, εύθραυστες ψηφίδες που συχνά μένουν έξω από τη μεγάλη Ιστορία. Γιατί όταν οι ψηφίδες αυτές συναντιούνται, όταν η μία μνήμη ακουμπά την άλλη, τότε κάτι μεγαλύτερο γεννιέται. Ένα ανθρώπινο ψηφιδωτό. Ένα πορτρέτο του τόπου φτιαγμένο όχι μόνο από πέτρα και ημερομηνίες, αλλά από ανάσες, απουσίες, βλέμματα, τραύματα, επιθυμίες και όνειρα. Έναν τόπο όπως πραγματικά τον έζησαν οι άνθρωποί του. Και ίσως τελικά αυτό να είναι η μνήμη: ένα αόρατο νήμα που περνά από χέρι σε χέρι, από γυναίκα σε γυναίκα, από γενιά σε γενιά. Κι εμείς, απλώς, καλούμαστε να μην το αφήσουμε να κοπεί. Και είναι ιδιαίτερα σημαντικό ότι το πρώτο μας αυτό ταξίδι ξεκινά με τις «Γυναικείες ιστορίες περάσματος». Γιατί οι γυναίκες υπήρξαν διαχρονικά φορείς μνήμης. Κράτησαν οικογένειες, σπίτια, κοινότητες και παραδόσεις. Έζησαν αλλαγές, αποχωρισμούς, μετακινήσεις, δυσκολίες και νέες αρχές. Και πολλές από αυτές τις διαδρομές έμειναν αθόρυβες. Θα ήθελα, λοιπόν, να θυμηθούμε εκείνες τις γυναίκες που στάθηκαν δίπλα στους άντρες της Τήνου, συχνά χωρίς να ζητήσουν ποτέ αναγνώριση. Τη γυναίκα του ναυτικού, που έμαθε να περιμένει.Του ψαρά, που έζησε με την αγωνία της θάλασσας.Του αγρότη και του κτηνοτρόφου, που μοιράστηκε μαζί του τον μόχθο της γης και τις δυσκολίες των εποχών.

Του υλοτόμου, του πετρά, του χτίστη, του σιδερά, που γνώρισε τον ιδρώτα, τη σκληράδα και τα σημάδια της δουλειάς.Του ξυλουργού, του τσαγκάρη, του ράφτη, του φούρναρη, του μυλωνά, του καλαθοπλέκτη και του μπακάλη, που στάθηκε δίπλα του στον καθημερινό αγώνα.

Του αγωγιάτη, του βοσκού και του κυνηγού, που έμαθε να ζει με τις απουσίες και να περιμένει την επιστροφή.Του παπά, του ζωγράφου και του γλύπτη, που μοιράστηκε μαζί του ευθύνες, όνειρα, αναζητήσεις και θυσίες. Πάντα πίσω από κάθε επάγγελμα υπήρχε μια γυναίκα.Μια γυναίκα που περίμενε, δούλευε, φρόντιζε, μεγάλωνε παιδιά, κρατούσε το σπίτι και την οικογένεια όρθια. Μια γυναίκα που συχνά έμενε στη σκιά, ενώ η δική της ζωή ήταν γεμάτη αγώνα, αντοχή και προσφορά.

Αυτές τις γυναίκες θέλουμε να θυμηθούμε. Τις ζωές που έζησαν σιωπηλά.Τις ιστορίες που δεν γράφτηκαν.Τη δύναμη που κρύφτηκε πίσω από την καθημερινότητα.Γιατί πίσω από κάθε άντρα που δούλευε, ταξίδευε ή δημιουργούσε, υπήρχε μια γυναίκα που κρατούσε τη ζωή να συνεχίζεται.

Όχι μόνο για να κοιτάξουμε πίσω, αλλά για να καταλάβουμε καλύτερα ποιες είμαστε σήμερα. Και ίσως αυτό να είναι το πιο σημαντικό που μπορούν να μας προσφέρουν οι «Ημέρες Ιστοριών»: έναν χώρο για να συναντηθούμε μέσα από τις ιστορίες μας. Θέλω να ευχαριστήσω από καρδιάς την ΤΡΙ.ΕΝΑ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, την Καλλιόπη Αναστασάκη και όλους τους ανθρώπους που εργάστηκαν με αγάπη για να γίνει αυτή η πρώτη διοργάνωση πραγματικότητα. Και πάνω απ’ όλα, ευχαριστώ εκείνους και εκείνες που θα ανοίξουν τα προσωπικά τους «σεντούκια» και θα μοιραστούν μαζί μας τις αναμνήσεις τους. Εύχομαι αυτό το πρώτο τριήμερο να γίνει η αρχή ενός ζωντανού αρχείου της Τήνου. Ενός αρχείου όχι μόνο από έγγραφα και ημερομηνίες, αλλά από ανθρώπους, βιώματα και συναισθήματα.

Και εδώ θα ήθελα να καταθέσω μια ευχή — αλλά και μια πρόταση. Όλες αυτές οι ιστορίες να μη μείνουν μόνο εδώ.

Με πρωτοβουλία της ΤΡΙ.ΕΝΑ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, να συγκεντρωθούν σε έναν πρώτο τόμο και κάθε χρόνο οι «Ημέρες Ιστοριών Τήνου» να προσθέτουν ένα ακόμη κεφάλαιο. Έτσι, χρόνο με τον χρόνο, ιστορία την ιστορία, να δημιουργηθεί ένα μεγάλο βιβλίο μνήμης της Τήνου. Ένα βιβλίο που θα παραδοθεί στις επόμενες γενιές. Και τότε τα παιδιά και τα εγγόνια μας δεν θα έχουν στα χέρια τους μόνο ένα βιβλίο ιστορίας. Θα έχουν τη ζωντανή μνήμη της Τήνου. Θα μπορούν να διαβάσουν πώς έζησαν οι άνθρωποι αυτού του τόπου. Τι ονειρεύτηκαν, τι έχασαν, τι κράτησαν, τι αγάπησαν και τι παρέδωσαν στα παιδιά τους. Γιατί η μεγαλύτερη παρακαταθήκη που μπορούμε να αφήσουμε δεν είναι μόνο να τους πούμε τι συνέβη. Είναι να τους δώσουμε τη δυνατότητα να ακούσουν τις φωνές εκείνων που το έζησαν. Ας κάνουμε, λοιπόν, τις «Ημέρες Ιστοριών Τήνου» μια συνάντηση που δεν θα τελειώνει κάθε Οκτώβριο. Ας τις κάνουμε μια ιστορία που θα συνεχίζεται.

Χρόνο με τον χρόνο.
Ιστορία την ιστορία.
Γενιά τη γενιά.

Ως εκπρόσωπος του Δικτύου γυναικών συγγραφέων κατά της έμφυλης βίας και γυναικοκτονιών «Η Φωνή της», συγχαίρω θερμά αυτή την πρωτοβουλία και εύχομαι οι «Ημέρες Ιστοριών Τήνου» να γίνουν ένας ζωντανός θεσμός μνήμης, πολιτισμού και γυναικείας έκφρασης. Να συνεχίσουν να δίνουν χώρο στις φωνές των γυναικών, στις ιστορίες εκείνων που έζησαν, αγωνίστηκαν, σώπασαν, αντιστάθηκαν και άνοιξαν δρόμους για τις επόμενες γενιές.Εύχομαι κάθε ιστορία που θα κατατίθεται να γίνεται μια ψηφίδα στο μεγάλο ψηφιδωτό της συλλογικής μνήμης της Τήνου και κάθε γυναικεία φωνή να βρίσκει τον χώρο που της αξίζει. Γιατί όταν οι ιστορίες μας ακούγονται, η μνήμη γίνεται δύναμη και η σιωπή μετατρέπεται σε λόγο. Να συνεχίσουμε, λοιπόν, να θυμόμαστε, να γράφουμε και να μιλάμε. Για εκείνες που προηγήθηκαν. Για εκείνες που είναι εδώ. Και για εκείνες που έρχονται. Και ας αφήσουμε στην Τήνο κάτι που θα ταξιδεύει πέρα από εμάς: τις ιστορίες των ανθρώπων της.

Μάγδα Παπαδημητρίου-Σαμοθράκη
Συγγραφέας