Η Τήνος του μεταξιού – Όταν οι κάλτσες του νησιού ταξίδευαν στην Ευρώπη
Η παραγωγή μεταξιού, οι εξαγωγές και οι γυναίκες που συνέδεσαν την καθημερινή εργασία με την οικονομική ιστορία της Τήνου.
Στην ιστορία της Τήνου, το μετάξι έχει τη δική του θέση. Κατά τον 18ο αιώνα, η μεταξουργία και η κατασκευή καλτσών αποτελούσαν αναπτυγμένες δραστηριότητες του νησιού, με προϊόντα που έφευγαν από τα όριά του και συνδέονταν με εμπορικές αγορές της εποχής.
Πίσω από αυτή την παραγωγή βρίσκονταν σε σημαντικό βαθμό οι γυναίκες της Τήνου. Όπως επισημαίνει ο ιστορικός Δημήτρης Δημητρόπουλος σε μελέτη του, αξιοποιώντας την ανεπτυγμένη σηροτροφία του τόπου, είχαν ειδικευτεί στην κατασκευή μεταξωτών ειδών και κυρίως καλτσών, γνωστών στην Ευρώπη για την αντοχή τους. Η ενασχόλησή τους με το μετάξι τούς προσέφερε εργασιακή εμπειρία που ξεπερνούσε τις οικιακές και αγροτικές ασχολίες.
Μια χαρακτηριστική εικόνα αυτής της καθημερινότητας διασώζεται στις περιγραφές των περιηγητών. Σε ομιλία της στο Ίδρυμα Τηνιακού Πολιτισμού το 2008, η Ζέφη Ποτήρη παρουσίασε μαρτυρία του Γάλλου Choiseul-Gouffier: γυναίκες που κάθονταν μπροστά στις πόρτες των σπιτιών, έγνεθαν μετάξι, έπλεκαν ή ετοίμαζαν μουρόφυλλα, με παραμύθια και τραγούδια να συνοδεύουν την εργασία τους. Η περιγραφή αποτυπώνει τη στενή σχέση της παραγωγής με την καθημερινή ζωή.
Το μέγεθος της εμπορικής δραστηριότητας υποδηλώνει και μια αναφορά για τα τέλη του 18ου αιώνα. Σύμφωνα με μαρτυρία περιηγητή, την οποία παραθέτει η ιστορική παρουσίαση της Τήνου στον ιστότοπο Aegean Islands, το 1790 οι εξαγωγές μεταξιού από το νησί ανέρχονταν σε 12.000 οκάδες. Η ίδια πηγή συνδέει το εξαγωγικό εμπόριο καλτσών προς τη Σμύρνη με τη μετανάστευση Τηνίων στη μικρασιατική πόλη.
Οι περιηγητικές αφηγήσεις, βέβαια, αποτυπώνουν όσα μπορούσε να παρατηρήσει ένας επισκέπτης. Όπως υπογράμμιζε η Ζέφη Ποτήρη, οι συγκεκριμένες αναφορές αφορούσαν κυρίως την πόλη και τα περίχωρά της και δεν μπορούν να γενικευθούν ανεπιφύλακτα για ολόκληρο το νησί.
Η ιστορία του τηνιακού μεταξιού ανοίγει έτσι ένα παράθυρο στον κόσμο της εργασίας των προηγούμενων αιώνων. Φέρνει στο προσκήνιο τις δεξιότητες των γυναικών, τη θέση τους στην παραγωγή και τις εμπορικές σχέσεις του νησιού. Και δίνει έναν ακόμη λόγο να αναζητηθούν και να καταγραφούν όσα τεκμήρια αυτής της δραστηριότητας σώζονται σε αρχεία, συλλογές και οικογενειακές μνήμες.
Σημείο συνάντησης με αυτή την παραγωγική κληρονομιά αποτελεί σήμερα η Ζαρίφειος Βιοτεχνική Σχολή Τήνου, το γνωστό Υφαντήριο. Το ιστορικό κτίριο και ο παραδοσιακός εξοπλισμός του προσφέρουν τη δυνατότητα γνωριμίας με την υφαντική τέχνη και την εργασία που απαιτεί η δημιουργία ενός χειροποίητου υφαντού.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το εργαστήριο «ΥΦΑΝΤΩ», που περιλήφθηκε στο πρόγραμμα της 7ης Νοεμβρίου 2026, στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας «Νησιά του Μεταξιού, Νησιά του Αιγαίου». Η συνεργασία του Εικονικού Μουσείου Τήνου με τον Σύλλογο Κυριών «Ο Ευαγγελισμός» συνέδεσε, στον σχεδιασμό της δράσης, τη συζήτηση για την ιστορία της σηροτροφίας και της μεταξοτεχνίας με ένα εργαστήριο παραγωγής υφαντών στον παραδοσιακό εξοπλισμό του Υφαντηρίου. Μια προσέγγιση που φέρνει την ιστορική γνώση κοντά στην ίδια την τέχνη της ύφανσης.
